Όπως διαπιστώσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, ο καταμερισμός των έργων, δηλαδή η εξειδίκευση των ατόμων σε επιμέρους παραγωγικές δραστηριότητες, είναι θεμελιώδης για τη σύγχρονη οικονομική ανάπτυξη. Εφόσον, όμως, κάθε άτομο συμμετέχει στην παραγωγή ενός ή περιορισμένου αριθμού αγαθών, για να ικανοποιήσει τις υπόλοιπες ανάγκες του, είναι απαραίτητο να έχει τη δυνατότητα να ανταλλάσσει τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες του με εκείνα που παράγουν άλλοι.
Ωστόσο, η άμεση ανταλλαγή προϊόντων, γνωστή και ως ανταλλακτική οικονομία (barter), παρουσιάζει σημαντικούς περιορισμούς και πρακτικές δυσχέρειες. Η βασικότερη εξ αυτών είναι η σύμπτωση των αναγκών, δηλαδή το γεγονός ότι για να πραγματοποιηθεί μια ανταλλαγή, θα πρέπει δύο άτομα να επιθυμούν, ταυτόχρονα, να ανταλλάξουν τα αντίστοιχα προϊόντα που προσφέρουν και ζητούν. Εάν, για παράδειγμα, ένα άτομο προσφέρει σιτάρι και ζητά παπούτσια, αλλά το άτομο που διαθέτει παπούτσια δεν χρειάζεται σιτάρι, τότε η ανταλλαγή δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, ακόμη και αν και τα δύο αγαθά έχουν αξία.
Αυτού του είδους οι δυσχέρειες καθιστούν την ανταλλακτική οικονομία αναποτελεσματική και περιοριστική, ιδιαίτερα σε κοινωνίες με πολύπλοκη παραγωγή και αυξημένες ανάγκες. Για τον λόγο αυτό, ήδη από τις πρώτες οργανωμένες οικονομίες, οι άνθρωποι αναζήτησαν και καθιέρωσαν μέσα ανταλλαγής, αντικείμενα δηλαδή που ήταν ευρέως αποδεκτά ως αντιπροσωπευτικά της αξίας των προϊόντων και μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε συναλλαγές.
Η Έννοια του Χρήματος
Χρήμα είναι κάθε αγαθό ή σύμβολο που είναι γενικά αποδεκτό από μια κοινωνία ως μέσο ανταλλαγής. Δεν έχει σημασία ποια είναι η φυσική του μορφή – μπορεί να είναι μέταλλο, χαρτί, ψηφιακή μονάδα ή ακόμη και εμπράγματο αντικείμενο. Σημασία έχει ότι αναγνωρίζεται συλλογικά ως ενδιάμεσο μέσο σε συναλλαγές και διευκολύνει την ανταλλαγή μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών.
Η εισαγωγή του χρήματος επιλύει το πρόβλημα της σύμπτωσης των αναγκών, καθώς χωρίζει την ανταλλαγή σε δύο διαδοχικές και ανεξάρτητες πράξεις: την πώληση και την αγορά. Δηλαδή το άτομο Α πωλεί το αγαθό του σε κάποιον τρίτο (όχι απαραίτητα στον τελικό προμηθευτή του αγαθού που χρειάζεται), και λαμβάνει χρήμα. Με το χρήμα που απέκτησε, αγοράζει το αγαθό που επιθυμεί από οποιονδήποτε το προσφέρει. Έτσι, αντί να αναζητείται ταυτόχρονα ο καταναλωτής και ο προμηθευτής ενός συγκεκριμένου αγαθού, κάθε πράξη μπορεί να γίνει μεμονωμένα, με τη χρηματομεσολάβηση ως ενδιάμεσο κρίκο.
Η Διπλή Κυκλοφορία
Στο σύγχρονο οικονομικό σύστημα, κάθε πράξη ανταλλαγής συνοδεύεται από μια ροή αγαθών ή υπηρεσιών προς μία κατεύθυνση και μια αντίστροφη ροή χρήματος. Όταν ένα προϊόν πωλείται, μεταφέρεται από τον παραγωγό στον καταναλωτή, ενώ παράλληλα το χρήμα κινείται από τον καταναλωτή στον παραγωγό.
Αυτή η διπλή κυκλοφορία –αγαθών και χρήματος– αποτελεί τη βάση της οικονομικής δραστηριότητας. Η κατανόηση αυτής της σχέσης είναι απαραίτητη για την ανάλυση πλήθους οικονομικών φαινομένων, όπως ο προσδιορισμός των τιμών, η διαμόρφωση της ζήτησης και της προσφοράς, καθώς και η λειτουργία των αγορών σε συνθήκες ισορροπίας ή διαταραχής.