Η ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών, τόσο των βασικών όσο και των πιο σύνθετων, αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την επιβίωση και την επίτευξη ευημερίας (ευδαιμονίας) των ατόμων μέσα σε μια οργανωμένη κοινωνία και ιδιαίτερα στο πλαίσιο μιας σύγχρονης οικονομίας. Για να ικανοποιηθούν οι ανάγκες αυτές, οι άνθρωποι έχουν ανάγκη από ένα πλήθος υλικών αντικειμένων και άυλων υπηρεσιών, τα οποία συνολικά ονομάζουμε αγαθά.
Ωστόσο, δεν έχουν όλα τα αγαθά την ίδια οικονομική σημασία. Ορισμένα εξ αυτών προσφέρονται άφθονα και χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση από τη φύση – όπως το ηλιακό φως, η θερμότητα του ήλιου, ή το νερό σε έναν παρθένο καταρράκτη. Αυτά τα αγαθά χαρακτηρίζονται ως ελεύθερα αγαθά, διότι δεν απαιτούν ανθρώπινη εργασία ή τεχνολογική παρέμβαση για την παροχή τους, και δεν υφίστανται σε περιορισμένη ποσότητα. Δεδομένου ότι δεν τίθενται ζητήματα επιλογής ή κατανομής των πόρων για την απόκτησή τους, τα ελεύθερα αγαθά δεν αποτελούν αντικείμενο μελέτης της Οικονομικής Επιστήμης.
Αντίθετα, η Οικονομική Επιστήμη εστιάζει την προσοχή της σε εκείνα τα αγαθά τα οποία είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης προσπάθειας και τεχνολογικής επεξεργασίας, και τα οποία υφίστανται σε περιορισμένη ποσότητα σε σχέση με τις ανάγκες που καλούνται να καλύψουν. Αυτά ονομάζονται οικονομικά αγαθά, και είναι εκείνα για τα οποία υφίσταται σπάνη και άρα αναγκαιότητα επιλογών. Τα οικονομικά αγαθά είναι γνωστά και με τις ονομασίες προϊόντα, όταν δίνεται έμφαση στη διαδικασία παραγωγής τους, ή εμπορεύματα, όταν επικεντρωνόμαστε στη δυνατότητα αγοράς και πώλησής τους στην αγορά. Στο εξής, με τον όρο "αγαθά" θα εννοούνται πάντοτε τα οικονομικά αγαθά, εκτός αν αναφέρεται ρητώς το αντίθετο.
Κατηγοριοποίηση των Αγαθών
Τα αγαθά, προκειμένου να γίνουν κατανοητά στη λειτουργία της οικονομίας, ταξινομούνται με βάση διάφορα κριτήρια. Οι βασικότερες ταξινομήσεις είναι οι ακόλουθες:
(i) Υλικά και Άυλα Αγαθά
Μια βασική διάκριση γίνεται μεταξύ υλικών και άυλων αγαθών:
Υλικά αγαθά είναι τα αντικείμενα με φυσική υπόσταση, δηλαδή αυτά που μπορούμε να αγγίξουμε, να αποθηκεύσουμε και να μετακινήσουμε. Παραδείγματα υλικών αγαθών είναι τα τρόφιμα, τα ενδύματα, οι ηλεκτρικές συσκευές και τα έπιπλα.
Άυλα αγαθά ή υπηρεσίες είναι εκείνα που δεν έχουν υλική μορφή, αλλά προσφέρουν ωφέλεια στον καταναλωτή. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν ενέργειες ή καταστάσεις που ικανοποιούν ανάγκες, όπως μια μουσική συναυλία, μια εκπαιδευτική διάλεξη, η θέρμανση το χειμώνα ή ο φωτισμός τη νύχτα. Παρόλο που δεν αποθηκεύονται, αποτελούν ουσιώδη μέρος της σύγχρονης κατανάλωσης.
(ii) Διαρκή και Καταναλωτά Αγαθά
Άλλη σημαντική ταξινόμηση αφορά τη διάρκεια χρήσης ενός αγαθού:
Διαρκή αγαθά είναι εκείνα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν κατ’ επανάληψη για τον ίδιο σκοπό, χωρίς να αλλοιώνεται η φυσική τους μορφή. Παραδείγματα αποτελούν τα ρούχα, τα έπιπλα, τα οχήματα και οι οικιακές συσκευές.
Καταναλωτά αγαθά είναι εκείνα που καταναλώνονται άμεσα και ολοκληρωτικά κατά τη χρήση τους, χωρίς να μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν. Εδώ ανήκουν τα τρόφιμα, τα καύσιμα, τα τσιγάρα, αλλά και τα αναλώσιμα προϊόντα εν γένει.
(iii) Κεφαλαιουχικά και Καταναλωτικά Αγαθά
Η διάκριση αυτή έχει μεγάλη σημασία για την κατανόηση της λειτουργίας της παραγωγικής διαδικασίας:
Κεφαλαιουχικά αγαθά (ή επενδυτικά αγαθά) είναι εκείνα που δεν καταναλώνονται απευθείας από τα άτομα, αλλά χρησιμοποιούνται ως μέσα για την παραγωγή άλλων αγαθών ή υπηρεσιών. Σε αυτή την κατηγορία περιλαμβάνονται μηχανήματα, εργαλεία, κτίρια εργοστασίων, υποδομές μεταφορών και ενεργειακοί σταθμοί. Παραδείγματα αποτελούν ένα γεωργικό τρακτέρ, ένας αργαλειός ή ένα πιεστήριο τυπογραφείου.
Καταναλωτικά αγαθά, αντιθέτως, είναι εκείνα που προορίζονται για την άμεση ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών. Εδώ συγκαταλέγονται τα είδη διατροφής, τα ρούχα, οι συσκευές ήχου και εικόνας, και άλλα παρεμφερή αγαθά.
Πολλαπλός Χαρακτήρας των Αγαθών
Αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένα αγαθά μπορούν να ενταχθούν σε περισσότερες από μία κατηγορίες, ανάλογα με τη φύση τους αλλά και τον σκοπό της χρήσης τους. Για παράδειγμα:
Η σοκολάτα αποτελεί ταυτόχρονα υλικό, καταναλωτό και καταναλωτικό αγαθό.
Ένα ψυγείο είναι υλικό, διαρκές και καταναλωτικό.
Ένα πιεστήριο μπορεί να είναι υλικό, διαρκές και κεφαλαιουχικό, εφόσον χρησιμοποιείται για παραγωγικούς σκοπούς.
Επιπροσθέτως, το ίδιο αγαθό μπορεί να αλλάξει κατηγορία ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιείται. Ένα βιβλίο που διατηρείται στο προσωπικό αρχείο ενός ιδιώτη είναι καταναλωτικό αγαθό· εάν το ίδιο βιβλίο ανήκει στη βιβλιοθήκη ενός πανεπιστημίου και εξυπηρετεί εκπαιδευτικούς σκοπούς, θεωρείται κεφαλαιουχικό αγαθό. Αντίστοιχα, ένα αυτοκίνητο που ανήκει σε οικογένεια είναι καταναλωτικό, ενώ το ίδιο αυτοκίνητο, εφόσον ανήκει σε μεταφορική εταιρεία, είναι κεφαλαιουχικό.