2.1. Η έννοια των οικονομικών αναγκών
Οι άνθρωποι επιδιώκουν να ικανοποιήσουν πολλές και διαφορετικές ανάγκες, χρησιμοποιώντας διάφορα αγαθά. Η προσπάθεια ικανοποίησης αυτών των αναγκών καθορίζει σε σημαντικό βαθμό τη συμπεριφορά των καταναλωτών και δημιουργεί τη ζήτηση για αγαθά.
Η Οικονομική Επιστήμη ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τις οικονομικές ανάγκες, δηλαδή εκείνες που για την ικανοποίησή τους απαιτείται η χρησιμοποίηση οικονομικών αγαθών.
Οι ανάγκες των ανθρώπων παρουσιάζουν τρεις βασικές ιδιότητες: την εξέλιξη, τον πολλαπλασιασμό και τον κορεσμό.
2.2. Η εξέλιξη των αναγκών
Η εξέλιξη των αναγκών αναφέρεται στη διαφοροποίηση των αγαθών που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να ικανοποιήσουν την ίδια ανάγκη. Επομένως, η ανάγκη μπορεί να παραμένει η ίδια, αλλά τα μέσα με τα οποία ικανοποιείται μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου.
Για παράδειγμα, η ανάγκη για θέρμανση ικανοποιούνταν αρχικά με τη φωτιά, αργότερα με σόμπες ξύλου, υγραερίου ή ηλεκτρικού ρεύματος και στη συνέχεια με καλοριφέρ ή κλιματιστικά μηχανήματα. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η ανάγκη για θέρμανση παραμένει η ίδια, αλλά αλλάζουν τα αγαθά που χρησιμοποιούνται για την ικανοποίησή της.
2.3. Ο πολλαπλασιασμός των αναγκών
Ο πολλαπλασιασμός των αναγκών σημαίνει τη δημιουργία νέων αναγκών, οι οποίες δεν υπήρχαν προηγουμένως. Καθώς εξελίσσεται η κοινωνία και μεταβάλλονται οι συνθήκες ζωής, οι άνθρωποι επιθυμούν νέα προϊόντα και υπηρεσίες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τηλεόραση, η οποία δεν αποτελούσε ανάγκη για τον Έλληνα καταναλωτή πριν από το 1965, ενώ στη συνέχεια διαδόθηκε ευρύτατα.
Σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο, οι τέσσερις βασικοί παράγοντες που συμβάλλουν στον πολλαπλασιασμό και στην εξέλιξη των αναγκών είναι οι ακόλουθοι:
- Η τεχνολογία: Η τεχνολογική πρόοδος οδηγεί στην εμφάνιση νέων προϊόντων, τα οποία είτε ικανοποιούν καλύτερα ήδη υπάρχουσες ανάγκες είτε δημιουργούν νέες. Για παράδειγμα, η ηλεκτρονική φωτογραφική μηχανή προσφέρει έναν διαφορετικό τρόπο ικανοποίησης μιας υπάρχουσας ανάγκης, ενώ ο ηλεκτρονικός υπολογιστής δημιούργησε νέες ανάγκες.
- Η μίμηση: Οι άνθρωποι έχουν την τάση να υιοθετούν συνήθειες και συμπεριφορές άλλων ανθρώπων ή κοινωνιών, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται νέες ανάγκες. Για παράδειγμα, η διάδοση των χριστουγεννιάτικων δέντρων στην Ελλάδα συνδέεται με τη μίμηση εθίμων άλλων χωρών.
- Η συνήθεια: Η επαναλαμβανόμενη χρήση ενός αγαθού μπορεί να δημιουργήσει την ανάγκη για συνεχή χρησιμοποίησή του. Έτσι, ένα προϊόν που αρχικά δεν θεωρούνταν απαραίτητο μπορεί σταδιακά να γίνει μέρος της καθημερινής ζωής.
- Η διαφήμιση: Η διαφήμιση επηρεάζει ψυχολογικά τον καταναλωτή και μπορεί να δημιουργήσει επιθυμίες για αγαθά που προηγουμένως δεν θεωρούσε αναγκαία. Με αυτόν τον τρόπο συμβάλλει στον πολλαπλασιασμό των αναγκών και μπορεί να οδηγήσει στην υπερκατανάλωση.
2.4. Ο κορεσμός των αναγκών
Οι ανθρώπινες ανάγκες ως σύνολο είναι απεριόριστες ή ακόρεστες, επειδή συνεχώς εμφανίζονται νέες ανάγκες. Ωστόσο, κάθε ανάγκη ξεχωριστά μπορεί να ικανοποιηθεί πλήρως για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα.
Ο κορεσμός μιας ανάγκης εμφανίζεται όταν, καθώς αυξάνεται η ποσότητα ενός αγαθού που χρησιμοποιείται για την ικανοποίησή της, μειώνεται σταδιακά η ένταση της ανάγκης, μέχρι να επέλθει η πλήρης ικανοποίησή της.
Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που διψά καταναλώνει νερό και σταδιακά αισθάνεται μικρότερη δίψα, μέχρι να ικανοποιηθεί πλήρως η ανάγκη του. Ωστόσο, ο κορεσμός αυτός είναι προσωρινός, καθώς ύστερα από κάποιο χρονικό διάστημα η ανάγκη για νερό εμφανίζεται ξανά.
Η ταχύτητα με την οποία επέρχεται ο κορεσμός είναι υποκειμενική, δηλαδή διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, επειδή δεν χρειάζονται όλοι την ίδια ποσότητα ενός αγαθού για να ικανοποιήσουν μια συγκεκριμένη ανάγκη.