5.1. Η έννοια των κοινωνικών θεσμών
Η λειτουργία μιας οικονομίας βασίζεται στις οικονομικές αποφάσεις και στη συμπεριφορά των ανθρώπων, οι οποίοι αποτελούν μέλη οργανωμένων κοινωνικών οντοτήτων. Οι σημαντικότερες από αυτές είναι η οικογένεια ή το νοικοκυριό, η επιχείρηση, το εργατικό σωματείο και το κράτος.
Κάθε μία από αυτές τις οντότητες διαδραματίζει διαφορετικό ρόλο στην οικονομία, καθώς λαμβάνει αποφάσεις σχετικά με την κατανάλωση, την παραγωγή, την εργασία και την οργάνωση της οικονομικής ζωής.
5.2. Η οικογένεια ή το νοικοκυριό
Το νοικοκυριό συνήθως ταυτίζεται με την οικογένεια, ωστόσο μπορεί να αποτελείται από ένα άτομο που ζει μόνο του ή από περισσότερα άτομα που ζουν μαζί. Το βασικό χαρακτηριστικό του νοικοκυριού είναι ότι τα μέλη του λαμβάνουν από κοινού αποφάσεις για τα οικονομικά τους θέματα.
Το νοικοκυριό αποκτά εισόδημα από διαφορετικές πηγές, όπως οι μισθοί των εργαζόμενων μελών, οι συντάξεις και τα εισοδήματα από την περιουσία του, για παράδειγμα τα ενοίκια. Το συνολικό αυτό εισόδημα μπορεί να θεωρηθεί σχετικά σταθερό κατά τη διάρκεια μιας σύντομης χρονικής περιόδου.
Το νοικοκυριό λαμβάνει τρεις βασικές οικονομικές αποφάσεις σχετικά με τη χρησιμοποίηση του εισοδήματός του:
- Κατανάλωση και αποταμίευση: Ποιο μέρος του εισοδήματος θα δαπανηθεί για την αγορά αγαθών και ποιο θα αποταμιευθεί για μελλοντική χρήση.
- Επιλογή αγαθών: Σε ποια προϊόντα και σε ποιες αναλογίες θα κατανεμηθεί το εισόδημα που προορίζεται για κατανάλωση.
- Χρησιμοποίηση της αποταμίευσης: Πότε και για ποιον σκοπό θα χρησιμοποιηθεί το εισόδημα που έχει αποταμιευθεί.
Οι αποφάσεις αυτές επηρεάζονται από διάφορους παράγοντες, όπως το μέγεθος του εισοδήματος, το μέγεθος και η ηλικιακή σύνθεση του νοικοκυριού, η γεωγραφική του θέση και το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζουν τα μέλη του.
Μια επιπλέον σημαντική απόφαση αφορά την προσφορά εργασίας, δηλαδή ποια μέλη του νοικοκυριού θα εργαστούν προκειμένου να αποκτήσουν εισόδημα.
Βασική επιδίωξη του νοικοκυριού είναι η όσο το δυνατόν πληρέστερη ικανοποίηση των αναγκών του με βάση το δεδομένο εισόδημα που διαθέτει. Οι αποφάσεις του δεν λαμβάνονται ανεξάρτητα η μία από την άλλη, αλλά συνδυάζονται μεταξύ τους, ενώ ορισμένα νοικοκυριά, όπως τα αγροτικά, μπορούν να λειτουργούν ταυτόχρονα ως καταναλωτικές και παραγωγικές μονάδες.
5.3. Η επιχείρηση
Οι επιχειρήσεις αποτελούν παραγωγικές μονάδες, οι οποίες μπορεί να έχουν διαφορετικό μέγεθος, αντικείμενο δραστηριότητας και νομική μορφή. Στο εσωτερικό τους, ένα ή περισσότερα άτομα λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών.
Οι σημαντικότερες αποφάσεις μιας επιχείρησης αφορούν το είδος και την ποσότητα των προϊόντων που θα παραχθούν, τη μέθοδο και την τεχνολογία παραγωγής, τον τόπο εγκατάστασης και την τιμή πώλησης των προϊόντων.
Σύμφωνα με το βασικό οικονομικό υπόδειγμα που παρουσιάζει το σχολικό βιβλίο, αντικειμενικός σκοπός της επιχείρησης είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους, δηλαδή η επίτευξη του μεγαλύτερου δυνατού κέρδους.
Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, η επιχείρηση επιδιώκει να διαθέτει τα προϊόντα της σε συμφέρουσες τιμές και ποσότητες, περιορίζοντας παράλληλα το κόστος παραγωγής. Η πραγματοποίηση κέρδους είναι σημαντική για τη μακροχρόνια επιβίωση και ανάπτυξή της.
Ωστόσο, η επιδίωξη της μεγιστοποίησης του κέρδους δεν εμφανίζεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις επιχειρήσεις. Για παράδειγμα, ένας μικρός επιχειρηματίας μπορεί να επιδιώκει την εξασφάλιση ενός συγκεκριμένου εισοδήματος και όχι υποχρεωτικά του μέγιστου δυνατού κέρδους.
5.4. Το εργατικό σωματείο
Τα εργατικά σωματεία είναι οργανώσεις εργαζομένων που έχουν ως αντικειμενικό σκοπό την προώθηση των κοινών συμφερόντων των μελών τους και τη βελτίωση της οικονομικής τους κατάστασης.
Η ανάπτυξη των εργατικών σωματείων συνδέεται ιστορικά με τη Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία, στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν μεγάλα τμήματα του αγροτικού πληθυσμού μετακινήθηκαν προς τις βιομηχανικές περιοχές και δημιουργήθηκε μια πολυάριθμη τάξη εργατών, των οποίων η βασική πηγή εισοδήματος ήταν η αμοιβή από την εργασία τους.
Οι εργαζόμενοι, όταν ενεργούν μεμονωμένα, βρίσκονται συχνά σε ασθενέστερη διαπραγματευτική θέση απέναντι στον εργοδότη, ιδιαίτερα όταν αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο της ανεργίας και δεν διαθέτουν άλλες πηγές εισοδήματος.
Η συλλογική οργάνωση μέσω των εργατικών σωματείων επιτρέπει στους εργαζομένους να διαπραγματεύονται καλύτερους όρους απασχόλησης και να αντιμετωπίζουν συλλογικά την οικονομική δύναμη του εργοδότη.
Οι όροι εργατική ένωση και εργατικό συνδικάτο χρησιμοποιούνται επίσης για την περιγραφή αυτών των οργανώσεων.
5.5. Το κράτος
Το κράτος αποτελεί την ισχυρότερη συλλογική οντότητα μιας κοινωνίας και επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την οικονομική δραστηριότητα, καθώς και τις αποφάσεις των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών.
Η παρέμβαση του κράτους στην οικονομία πραγματοποιείται με διάφορους τρόπους. Στις επιχειρήσεις μπορεί να επιβάλλει φορολογία ή να παρέχει διευκολύνσεις, ενώ στα νοικοκυριά μπορεί να επιβάλλει φόρους και να προσφέρει επιδόματα και διάφορα αγαθά.
Παράλληλα, το κράτος ασκεί παραγωγικές λειτουργίες και προσφέρει αγαθά και υπηρεσίες στους πολίτες χωρίς άμεση χρέωση κατά τη χρήση τους, όπως η προστασία, η παιδεία και η περίθαλψη.
Σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο, βασική επιδίωξη του κράτους είναι η επίτευξη και διατήρηση της οικονομικής ευημερίας και της κοινωνικής ισορροπίας, περιορίζοντας τις δυνάμεις που θα μπορούσαν να διαταράξουν το κοινωνικοπολιτικό καθεστώς το οποίο εκφράζει.
Παρουσίαση μαθήματος
Η ακόλουθη παρουσίαση συνοδεύει τη θεωρία του μαθήματος και περιλαμβάνει τις βασικές οικονομικές έννοιες, παραδείγματα και ερωτήσεις κατανόησης.