Στις πρωτογενείς μορφές κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης, κυρίως κατά την προϊστορική και την πρώιμη ιστορική περίοδο, κάθε οικογένεια ή μικρή κοινότητα ήταν σχεδόν πλήρως αυτάρκης. Το κάθε νοικοκυριό παρήγαγε μόνο του την τροφή, τα ρούχα, τα εργαλεία και τη στέγη του, ενώ οι ανταλλαγές με άλλες οικογένειες ήταν ελάχιστες έως ανύπαρκτες. Η έννοια της εξειδίκευσης ήταν πρακτικά ανύπαρκτη και η επιβίωση στηριζόταν στην πολυτεχνία και την αυτάρκεια.
Αντιθέτως, στη σύγχρονη οικονομία παρατηρούμε ένα εντελώς διαφορετικό φαινόμενο: κάθε άτομο συνήθως απασχολείται σε μία εξειδικευμένη δραστηριότητα, συμμετέχοντας είτε στην παραγωγή ενός συγκεκριμένου προϊόντος είτε ακόμη και σε μία μόνο φάση της διαδικασίας παραγωγής. Παρόλα αυτά, το ίδιο άτομο καταναλώνει καθημερινά πλήθος αγαθών και υπηρεσιών, των οποίων την παραγωγή αγνοεί πλήρως και στην οποία δεν συμμετέχει καθόλου. Το οικονομικό αυτό φαινόμενο είναι γνωστό ως καταμερισμός των έργων ή καταμερισμός της εργασίας (division of labor).
Ο καταμερισμός των έργων αποτελεί έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους της σύγχρονης οικονομικής οργάνωσης και, συγχρόνως, είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την ανάπτυξη των ανταλλαγών. Διότι εάν κάθε άτομο παράγει μόνο ένα είδος αγαθού, προκειμένου να ικανοποιήσει τις υπόλοιπες ανάγκες του, είναι αναγκασμένο να ανταλλάξει τα προϊόντα της εργασίας του με τα προϊόντα άλλων ατόμων. Οι ανταλλαγές αυτές, όπως θα αναλυθεί σε επόμενο κεφάλαιο, διευκολύνονται από τη χρήση του χρήματος ως γενικώς αποδεκτού μέσου συναλλαγής.
Η Οικονομική Σημασία του Καταμερισμού των Έργων
Η συμβολή του καταμερισμού στην αύξηση της παραγωγικότητας και της οικονομικής ευημερίας είναι θεμελιώδης. Χωρίς τον καταμερισμό, ο σύγχρονος υλικός πολιτισμός, με την τεράστια ποικιλία και ποσότητα αγαθών, δε θα ήταν δυνατό να υπάρξει. Τα κύρια πλεονεκτήματα του καταμερισμού μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:
(i) Βέλτιστη αξιοποίηση των ικανοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού
Μέσω του καταμερισμού, κάθε άτομο απασχολείται στον τομέα ή την εργασία στην οποία είναι περισσότερο ικανό και παραγωγικό. Δεν χρειάζεται να αναλώνει τις δυνάμεις του σε δραστηριότητες στις οποίες υστερεί. Έτσι επιτυγχάνεται η αποδοτικότερη κατανομή των συντελεστών παραγωγής, και συγκεκριμένα της εργασίας.
(ii) Ανάπτυξη δεξιοτήτων και αύξηση της αποδοτικότητας
Όταν ένα άτομο ασχολείται συνεχώς με την ίδια εργασία, αποκτά εξειδίκευση, τεχνική επάρκεια και δεξιοτεχνία. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη σταδιακή αύξηση της παραγωγικότητάς του, αφού η εμπειρία του επιτρέπει να εκτελεί την εργασία του ταχύτερα, με λιγότερα λάθη και με καλύτερα αποτελέσματα.
(iii) Ενίσχυση της τεχνολογικής προόδου
Η εξειδίκευση ευνοεί την εμβάθυνση στη γνώση μιας συγκεκριμένης διαδικασίας, γεγονός που με τη σειρά του οδηγεί σε καινοτομίες και τεχνικές βελτιώσεις στη μέθοδο παραγωγής. Η επινόηση εργαλείων, η μηχανοποίηση, η αυτοματοποίηση και η ρομποτική είναι αποτέλεσμα αυτού ακριβώς του μηχανισμού. Συνεπώς, ο καταμερισμός των έργων συνδέεται άμεσα με την τεχνολογική πρόοδο και την αύξηση του συνολικού παραγόμενου προϊόντος.
Τα Μειονεκτήματα του Καταμερισμού
Παρά τα πλεονεκτήματά του, ο καταμερισμός της εργασίας δεν στερείται επιβλαβών συνεπειών, κυρίως στο ψυχοκοινωνικό επίπεδο. Η υπερεξειδίκευση μπορεί να καταστεί επιβαρυντική για τον εργαζόμενο. Όταν ένα άτομο εκτελεί την ίδια εργασία συνεχώς, συχνά με μονότονες και επαναλαμβανόμενες κινήσεις, είναι εύλογο να βιώνει ψυχική κόπωση και ανία. Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο στις βιομηχανικές μονάδες ή στις γραμμές παραγωγής, όπου η εργασία μετατρέπεται σε μηχανική απασχόληση, αποξενωμένη από το συνολικό αποτέλεσμα της παραγωγής.
Για παράδειγμα, ένας εργάτης που εργάζεται καθημερινά στην τοποθέτηση μιας συγκεκριμένης βίδας σε μια μηχανή, χωρίς να βλέπει το τελικό προϊόν ή να κατανοεί τον σκοπό του έργου του, ενδέχεται να αισθανθεί απομόνωση, έλλειψη νοήματος και μειωμένη ικανοποίηση από την εργασία του. Αυτή η όψη του καταμερισμού αναδείχθηκε με ιδιαίτερη ένταση στις θεωρίες του Καρλ Μαρξ και άλλων κοινωνιολόγων και οικονομολόγων, οι οποίοι υπογράμμισαν τις συνέπειες της αποξένωσης από την εργασία.