Στο πεδίο της οικονομικής ανάλυσης, ένα από τα πλέον καθοριστικά και διαχρονικά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης δράσης είναι η αβεβαιότητα που συνοδεύει τις αποφάσεις των οικονομούντων υποκειμένων. Σε αντίθεση με τις φυσικές επιστήμες, όπου ορισμένα φαινόμενα μπορούν να προβλεφθούν με υψηλό βαθμό ακρίβειας, η οικονομική ζωή διακρίνεται από την αστάθεια, την πολυπλοκότητα και την αδυναμία πρόβλεψης των μελλοντικών εξελίξεων.
Σε κάθε οικονομική απόφαση ενυπάρχει ένα στοιχείο αβεβαιότητας ως προς το αποτέλεσμα της ενέργειας που πρόκειται να αναληφθεί. Το γεγονός αυτό διαπερνά οριζόντια όλους τους τομείς της οικονομικής δραστηριότητας και αφορά τόσο την παραγωγή όσο και την κατανάλωση, τις επενδύσεις, την εργασία και το εμπόριο.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα
Ο γεωργός, ο οποίος, αν και καταβάλλει προσπάθεια και επενδύει πόρους για την καλλιέργεια της γης, δε μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα τις τελικές αποδόσεις της σοδειάς. Παράγοντες όπως οι καιρικές συνθήκες, οι φυτοπαθολογικοί κίνδυνοι ή οι μεταβολές των τιμών στην αγορά μπορούν να ανατρέψουν τις προσδοκίες του.
Ο εργαζόμενος, ακόμη και αν διαθέτει σταθερή απασχόληση σήμερα, ενδέχεται να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο απόλυσης, την αβεβαιότητα ανανέωσης της σύμβασης, ή ακόμη και τον κίνδυνο ατυχήματος στο χώρο εργασίας, με απρόβλεπτες συνέπειες για το εισόδημα και την ποιότητα ζωής του.
Ο επιχειρηματίας, ο οποίος επενδύει κεφάλαιο, εργασία και χρόνο σε μια οικονομική δραστηριότητα, δε μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα αν θα αποκομίσει κέρδη ή αν θα υποστεί ζημίες. Παράγοντες όπως η μεταβολή της ζήτησης, ο ανταγωνισμός, οι τεχνολογικές εξελίξεις ή οι ρυθμιστικές αλλαγές επηρεάζουν την έκβαση της επιχειρηματικής δράσης.
Οικονομική Συμπεριφορά υπό Καθεστώς Αβεβαιότητας
Δεδομένης της απουσίας πλήρους πληροφόρησης και του αδυνάτου της πρόβλεψης όλων των σχετικών μεταβλητών, τα άτομα δεν λαμβάνουν αποφάσεις στη βάση βεβαιότητας, αλλά στη βάση προσδοκιών και πιθανολογικών εκτιμήσεων για τα μελλοντικά αποτελέσματα των πράξεών τους.
Οι οικονομικές αποφάσεις υπό καθεστώς αβεβαιότητας δεν είναι τυχαίες, αλλά στηρίζονται στην υποκειμενική αξιολόγηση των κινδύνων και των πιθανών εκβάσεων, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, την εμπειρία και την αντίληψη κάθε ατόμου. Η διαχείριση της αβεβαιότητας αναδεικνύεται, έτσι, σε βασικό αντικείμενο της Οικονομικής Επιστήμης, τόσο στη Μικροοικονομική όσο και στη Μακροοικονομική θεωρία.
Ασφαλιστικοί Μηχανισμοί ως Απόκριση στην Αβεβαιότητα
Η ύπαρξη αβεβαιότητας στη ζωή και την οικονομία οδήγησε διαχρονικά τους ανθρώπους στην ανάγκη ανάπτυξης μηχανισμών προστασίας και διαχείρισης του κινδύνου. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η εξέλιξη των ασφαλιστικών θεσμών, οι οποίοι έχουν λάβει τεράστιες διαστάσεις στις σύγχρονες κοινωνίες.
Ο θεσμός της ασφάλισης, είτε πρόκειται για ιδιωτική ασφάλιση (όπως η ασφάλιση υγείας, περιουσίας ή αυτοκινήτου) είτε για δημόσια κοινωνική ασφάλιση (συντάξεις, επιδόματα ανεργίας κ.ά.), προσφέρει στα άτομα μερική ή ολική κάλυψη έναντι αβέβαιων μελλοντικών συμβάντων. Η ασφάλιση λειτουργεί με βάση την κοινή ανάληψη του κινδύνου από ένα μεγάλο πλήθος ατόμων, με την καταβολή εισφορών ή ασφαλίστρων, και την αναδιανομή των πόρων προς εκείνους που πλήττονται όταν ο κίνδυνος πραγματοποιηθεί.
Η ανάπτυξη του ασφαλιστικού τομέα, παράλληλα με την πρόοδο των μαθηματικών εργαλείων εκτίμησης του κινδύνου (όπως η θεωρία πιθανοτήτων, η στατιστική και η αναλογιστική επιστήμη), κατέστησε δυνατή την ενσωμάτωση της αβεβαιότητας στον οικονομικό σχεδιασμό και ενίσχυσε σημαντικά τη σταθερότητα των οικονομιών.